Di hütigi Mundartfrag gaht nit um es einzelns Wort, sondern um es sprachlichs Phänomen. Em Michael Grimmer vo Dietlike isch ufgfalle, dass Verbe, wo uf «-le» ufhöret, pejorativ, also negativ behaftet, sind. Är zellt «bäschtele, blööterle, nöisle» und no viel meh uuf. Isch das immer so? D Frag gaht an Christian Schmutz us de SRF-Mundartredaktion.
BEITRAG
«Pejorativ», abschätzig, isch iini vo de mügliche Iigeschafte vo dene Verbe, aber nit nùme. Ù wier müesse d Endig «le» o as bitzli wytter fasse. Aber fee mer doch ganz voor aa.
Di meischte Verbe ende i de Grùndfoorm ùf «-en» hochtütsch, i de süüdliche Dialäkt ùf «-e». Grundsätzlich sy aber o hochtütsch «len – quirlen», «eln – rütteln» oder «ern – ackern» müglich.
Vüu vo dene Verbe ende im Schwizertütsche ùf «-le», aber o ùf «-ele» oder «-erle». Drùm wetten i hie, bi der Antwort, di Endige ali zäme nää. De Michael Grimmer het ja o vo «bäscht-ele» ùs Byschpüu gschrübe.
Tatsächlich het es im Schwizertütsche seer vüu mee settig Foorme aus im Standard; asch soozsääge a USP, auso as Alleinstelligsmerkmaau, bi üüs. Spezieu sy Verbe, wo vo Noome oder Substantiv uusgange – ù di sy ùnglùùblich produktiv ù läbig!
As Forschigsprojäkt vo de Uni Basù ù vo de Uni Lausanne het 2017 settig Verbe ùndersuecht. Ùs «Kafi, Velo, Apero» chii wier käfele, velöle, aperöle mache. U as git würklich tonnewyys settig Verbe: zmöörgele, böötle, trottinettle, tökterle, töggele. U, dass settig o ganz nüü ù ùnerwaartet chii syy, hii si köört bi: facebuckle, wottsäpple, kolümnele, kungfule, täblettle oder i ds Radio «ga interviewle». Bi ga- oder go-plus-Grundform isch di Wortbüudig bsùndersch produktiv.
Itz äbe no daas mit abschätzig. I wüürdi sääge: nit ùnbedingt. -le ù -ele-Wörter gits meischtens zeersch ùs Verchlynerig oder ùs Abschwächig. Das isch vilicht typisch schwizerisch – ma macht a Täätigkiit nùme abgschwächt. Oder ma nümmt di Täätigkiit oder sich säuber nit so äärnscht. Denn markiert mù emù daas asoo: «Wiisch nùme bitz pöusele und käfele.» Daas cha de scho o i ds Abschätziga kyppe: «Eusi Praktikantin gaat no chli go interviüle» hiisst zümlich klaar, dass si’s nio nit so guet cha. Mengisch sy di entstanene Verbe o gezyylt chindlich, bi bäschtele statt baschtle oder pfüüsele statt pfuuse. Ja, ù mengisch sy si würklich abschätzig bi nifele (wobyy nit i aune Regioone outomatisch negativ) oder är tuet no tschinggele. Settigs het mù früer de Italiener naagsiit.
Aber meischtens sy di -ele-Wörter vor alùm epis Autääglichs, wo iim nooch stiit – positiv wy negativ. Oder üsi Lùscht am Spiile mit de Spraach, wo daa im Mittùpùnkt stiit.
ABMOD
Verbe und -le und uf -ele chönd also negativ, aber au positiv si. Und vor allem sind si unglaublich produktiv, seit de Christian Schmutz.
BEITRAG
«Pejorativ», abschätzig, isch iini vo de mügliche Iigeschafte vo dene Verbe, aber nit nùme. Ù wier müesse d Endig «le» o as bitzli wytter fasse. Aber fee mer doch ganz voor aa.
Di meischte Verbe ende i de Grùndfoorm ùf «-en» hochtütsch, i de süüdliche Dialäkt ùf «-e». Grundsätzlich sy aber o hochtütsch «len – quirlen», «eln – rütteln» oder «ern – ackern» müglich.
Vüu vo dene Verbe ende im Schwizertütsche ùf «-le», aber o ùf «-ele» oder «-erle». Drùm wetten i hie, bi der Antwort, di Endige ali zäme nää. De Michael Grimmer het ja o vo «bäscht-ele» ùs Byschpüu gschrübe.
Tatsächlich het es im Schwizertütsche seer vüu mee settig Foorme aus im Standard; asch soozsääge a USP, auso as Alleinstelligsmerkmaau, bi üüs. Spezieu sy Verbe, wo vo Noome oder Substantiv uusgange – ù di sy ùnglùùblich produktiv ù läbig!
As Forschigsprojäkt vo de Uni Basù ù vo de Uni Lausanne het 2017 settig Verbe ùndersuecht. Ùs «Kafi, Velo, Apero» chii wier käfele, velöle, aperöle mache. U as git würklich tonnewyys settig Verbe: zmöörgele, böötle, trottinettle, tökterle, töggele. U, dass settig o ganz nüü ù ùnerwaartet chii syy, hii si köört bi: facebuckle, wottsäpple, kolümnele, kungfule, täblettle oder i ds Radio «ga interviewle». Bi ga- oder go-plus-Grundform isch di Wortbüudig bsùndersch produktiv.
Itz äbe no daas mit abschätzig. I wüürdi sääge: nit ùnbedingt. -le ù -ele-Wörter gits meischtens zeersch ùs Verchlynerig oder ùs Abschwächig. Das isch vilicht typisch schwizerisch – ma macht a Täätigkiit nùme abgschwächt. Oder ma nümmt di Täätigkiit oder sich säuber nit so äärnscht. Denn markiert mù emù daas asoo: «Wiisch nùme bitz pöusele und käfele.» Daas cha de scho o i ds Abschätziga kyppe: «Eusi Praktikantin gaat no chli go interviüle» hiisst zümlich klaar, dass si’s nio nit so guet cha. Mengisch sy di entstanene Verbe o gezyylt chindlich, bi bäschtele statt baschtle oder pfüüsele statt pfuuse. Ja, ù mengisch sy si würklich abschätzig bi nifele (wobyy nit i aune Regioone outomatisch negativ) oder är tuet no tschinggele. Settigs het mù früer de Italiener naagsiit.
Aber meischtens sy di -ele-Wörter vor alùm epis Autääglichs, wo iim nooch stiit – positiv wy negativ. Oder üsi Lùscht am Spiile mit de Spraach, wo daa im Mittùpùnkt stiit.
ABMOD
Verbe und -le und uf -ele chönd also negativ, aber au positiv si. Und vor allem sind si unglaublich produktiv, seit de Christian Schmutz.
